อวัยวะ 5 ธาตุในศาสตร์การแพทย์แผนจีน

“ตับ หัวใจ ม้าม ปอด ไต” กับพลังชีวิตที่สมดุล

ตามทฤษฎีศาสตร์การแพทย์แผนจีน อวัยวะตัน (脏จั้ง) ทั้ง 5 ได้แก่ ตับ หัวใจ ม้าม ปอด และ ไต เป็นอวัยวะหลักที่มีความสำคัญต่อการทำงานของระบบต่างๆ ในร่างกาย โดยอวัยวะทั้ง 5 ทำงานประสานเชื่อมต่อกับเส้นลมปราณ ชี่ เลือด สารน้ำและสารจำเป็นต่างๆ ในร่างกายของเรา เมื่ออวัยวะใดเสียสมดุล จะส่งผลต่ออวัยวะที่เชื่อมโยงกันและแสดงอาการออกมาทางร่างกายและอารมณ์โดยตรง

ตับ (肝 Liver)

• หน้าที่หลัก: มีหน้าที่สะสมเลือด ควบคุมการไหลเวียนของพลัง “ชี่” และเลือดทั่วร่างกาย
• สัมพันธ์กับ: เอ็น กล้ามเนื้อ ตา เล็บ (หากตับเก็บเลือดที่ไม่สมบูรณ์ เลือดน้อยไม่พอ ใบหน้าจะดูไม่สดใส ไม่เปล่งปลั่ง ตาพร่ามัว กล้ามเนื้อ-เอ็นไม่แข็งแรง)
• อารมณ์ที่เกี่ยวข้อง: โกรธ เครียด กดดัน
• เวลาทำงานดีที่สุด: 01.00 – 03.00 น.
• เมื่อเสียสมดุล: หากตับมีการแผ่ซ่านชี่ที่ผิดปกติ การไหลเวียนเลือดติดขัด จะส่งผลให้เกิดเลือดคั่ง อาจมีอาการกล้ามเนื้อตึงเกร็ง ปวดหัว ตาพร่า อารมณ์หงุดหงิดง่าย ใต้ตาคล้ำ หรือ เกิดฝ้า (黄褐斑) ที่ใบหน้า
• เคล็ดลับดูแล: ผ่อนคลายอารมณ์ พักผ่อนให้เพียงพอ กินผักใบเขียวช่วยบำรุงตับ

หัวใจ (心 Heart)

• หน้าที่หลัก: กำกับเลือด - ควบคุมการไหลเวียนของเลือดไปเลี้ยงทั่วร่างกาย และเป็นที่อยู่ของ “จิตใจ (神)” ควบคุมความรู้สึกนึกคิดและจิตใจ
• สัมพันธ์กับ: เส้นเลือด ลิ้น ใบหน้า (เพราะเมื่อหัวใจเป็นปกติ มีเลือดและชี่เต็มเปี่ยม ใบหน้าจะมีเลือดฝาด สีชมพูระเรื่อ หากตรวจดูลิ้น ลิ้นจะมีสีชมพูแดงดูสุขภาพดี)
• อารมณ์ที่เกี่ยวข้อง: ความสุข และ ความวิตกกังวล
• เวลาทำงานดีที่สุด: 11.00 – 13.00 น.
• เมื่อเสียสมดุล: หากชี่หัวใจพร่อง เลือดในหัวใจไม่พอ จะทำให้มีอาการใจสั่น นอนไม่หลับ ฝันบ่อย หรือ วิตกกังวลง่าย
• เคล็ดลับดูแล: ออกกำลังกายเบาๆ ยิ้มให้มากขึ้น ดื่มชาสมุนไพรอุ่น ๆ เช่น เก๊กฮวย ปักคี้ ตังกุย หรือ พุทราแดง

ม้าม (脾 Spleen)

• หน้าที่หลัก: ย่อยอาหาร ดูดซึมสารอาหาร และสารอาหารที่ได้จะเป็นพื้นฐานในการสร้างเลือดและชี่ของร่างกาย
• สัมพันธ์กับ: กล้ามเนื้อ ริมฝีปาก และ ระบบย่อยอาหาร (หากม้ามพร่องการดูดซึมสารอาหารจะลดลง ระบบย่อยไม่ดี ทำให้การสร้างเลือดลดลง)
• อารมณ์ที่เกี่ยวข้อง: การครุ่นคิด วิตกกังวล
• เวลาทำงานดีที่สุด: 09.00 – 11.00 น.
• เมื่อเสียสมดุล: หากม้ามพร่องทำงานผิดปกติ เลือดและชี่มีไม่เพียงพอ จะทำให้ระบบย่อยไม่ดี มีอาการท้องอืด เหนื่อยง่าย เกิดสิวอักเสบ เลือดน้อยทำให้มือเท้าเย็น หรือ นอนไม่หลับ คิดมาก วิงเวียนศีรษะ ตาลาย
• เคล็ดลับดูแล: รับประทานอาหารอุ่น ย่อยง่าย หลีกเลี่ยงของเย็น หรือ ของดิบเกินไป

ปอด (肺 Lung)

• หน้าที่หลัก: ควบคุมการหายใจ การกระจายพลังชี่ เกี่ยวข้องกับภูมิคุ้มกัน และควบคุมการลำเลียงของน้ำสารเหลว (津液จินเย่) ในร่างกาย
• สัมพันธ์กับ: ผิวหนัง จมูก เส้นเสียง เส้นขน (เมื่อปอดแข็งแรง ผิวหนังและเส้นขนย่อมได้รับการหล่อเลี้ยงอย่างเต็มที่ ทำให้ผิวพรรณ เส้นขนชุ่มชื้นไม่แห้งกร้าน เหงื่อและอุณหภูมิร่างกายปกติ)
• อารมณ์ที่เกี่ยวข้อง: ความเศร้า ความโศก
• เวลาทำงานดีที่สุด: 03.00 – 05.00 น.
• เมื่อเสียสมดุล: หากชี่ของปอดพร่อง จะมีอาการไอ หอบ หายใจสั้น มีเหงื่อออกผิดปกติ ภูมิแพ้ง่าย หรือ รู้สึกเศร้าโดยไม่มีเหตุผล หรือ อาจป่วยได้ง่าย
• เคล็ดลับดูแล: หายใจลึกๆ ฝึกชี่กง เดินเล่นรับอากาศบริสุทธิ์ตอนเช้า

ไต (肾 Kidney)

• หน้าที่หลัก: เก็บสะสมพลังชีวิต กักเก็บสารจิง (精) และควบคุมการเจริญเติบโต ฮอร์โมน ระบบสืบพันธุ์
• สัมพันธ์กับ: กระดูก หู เส้นผม (หากพลังชี่ไตสมบูรณ์จะทำให้อวัยวะตันทั้ง 5 ทำงานได้อย่างปกติ ชี่และเลือดในร่างกายเพียงพอ มีอายุยืนยาว ผมดกดำ การได้ยินปกติ กระดูกแข็งแรง)
• อารมณ์ที่เกี่ยวข้อง: ความกลัว และความไม่มั่นคง
• เวลาทำงานดีที่สุด: 17.00 – 19.00 น.
• เมื่อเสียสมดุล: ถ้าหากชี่ไตพร่องไป หรือ ไตอิน-ไตหยางพร่อง เหนื่อยง่าย หูมีเสียง ปวดหลัง เข่าอ่อน ความจำลด หน้าหมอง เป็นฝ้า แก่ก่อนวัย หรือ ผมร่วง
• เคล็ดลับดูแล: นอนหลับให้เพียงพอ ดื่มน้ำอุ่น พักผ่อนบ่อยๆ ไม่ทำงานหักโหม